Wat een mycotoxine is — en waarom graan de grootste bron blijft

Zes toxinen, twee momenten en één conclusie: je ziet het niet aan het graan.

In het kort

Fusarium-toxinen ontstaan in het veld; aflatoxine en ochratoxine vooral in opslag en transport.
Wereldwijd bevat 85% van de onderzochte monsters meer dan één mycotoxine.
De gevoeligheid per diersoort verschilt tot een factor dertig.
Zichtbare schimmel is geen betrouwbare indicator voor de toxinevracht.

Mycotoxinen zijn secundaire metabolieten van schimmels. Ze zijn geen teken van bederf en verdwijnen niet als de schimmel sterft: ze blijven in de korrel zitten, ook na drogen, malen en verwerken. Dat maakt ze lastig te beheersen met maatregelen die alleen op zicht of geur vertrouwen.

Twee momenten, twee soorten risico

Fusarium-soorten infecteren de plant tijdens de bloei, vooral bij vochtig weer en gematigde temperaturen. De toxinen die daaruit ontstaan — DON, zearalenon, T-2/HT-2 en fumonisine — zitten al in het graan voordat het van het veld komt. Aspergillus en Penicillium gedijen juist in opslag en transport, bij vochtgehaltes boven ongeveer 14% en voldoende warmte. Daar ontstaan aflatoxine en ochratoxine A.

Zes toxinen en waar ze toe leiden

Toxine	Vooral in	Kritisch bij	Belangrijkste effect
Aflatoxine B1	maïs, noten, import	melkvee, pluimvee, mens	leverschade; carcinogeen
DON	tarwe, maïs, DDGS	varkens	voerweigering, braken, groeiremming
Zearalenon	maïs	varkens, vooral biggen	oestrogene effecten, vruchtbaarheid
Fumonisine	maïs	paarden, varkens	leuko-encefalomalacie, longoedeem
Ochratoxine A	gerst, haver, opslag	varkens, pluimvee	nefrotoxiciteit
T-2/HT-2	haver, gerst	pluimvee, varkens	voerweigering, immuunfunctie

Indeling op basis van de EFSA-risicobeoordelingen die aan de huidige normen ten grondslag liggen.

Co-occurrence is de regel, niet de uitzondering

Schimmels die in het veld toeslaan, maken vaak meer dan één toxine, en een partij is meestal een mengsel van percelen, rassen en oogstdagen. Een monster met DON bevat daarom regelmatig ook zearalenon; maïs met fumonisine kan ook aflatoxine bevatten. Welke combinatie in jouw partijen zit, hangt af van het gewas, de herkomst en het weer van dat seizoen.

De diersoort bepaalt de norm

Dezelfde partij kan voor rundvee acceptabel zijn en voor varkens onbruikbaar. DON heeft een voerwaarde van 5 mg/kg voor rundvee en 0,9 mg/kg voor varkens. Zearalenon staat op 0,5 mg/kg voor melkvee en 0,1 mg/kg voor biggen. Fumonisine staat op 5 mg/kg voor paarden en 50 mg/kg voor volwassen herkauwers. Die verschillen komen uit de toxicologie, niet uit de handel.

Wat je niet ziet

Naast de vrije toxinen bestaan gebonden en gemaskeerde vormen, zoals DON-3-glucoside. Die worden niet routinematig meegenomen in de analyse en vallen buiten de huidige maximumgehalten: de Commissie stelde in 2024 expliciet dat er nog geen routinemethode is om de som van DON en zijn gemodificeerde vormen te normeren. Voor de praktijk betekent dat de gemeten waarde een ondergrens is, niet een totaal.

De conclusie is daarmee eenvoudiger dan de chemie: je kunt mycotoxinen niet aan het graan zien, je kunt ze niet wegdrogen en je kunt ze niet met één test afdekken. Wat overblijft is een systeem van representatief bemonsteren, gericht meten en de juiste norm bij de juiste bestemming.

Bronnen

<a href="/nl/kennisbank">Naar de kennisbank</a>

<a href="/nl/normen">Naar de normen</a>